Der gemeinsame Wille Griechenlands, Albaniens und Nordmazedoniens, ihre Zusammenarbeit zum Schutz und zur Förderung des gemeinsamen Kulturerbes sowie in der Ausbildung von Kulturfachkräften und der zeitgenössischen Kunst weiter zu stärken, wurde in den bilateralen Gesprächen zwischen Kulturministerin Lina Mendoni und ihren Amtskollegen, dem albanischen Minister für Tourismus, Kultur und Sport, Blendi Gonxhja, und dem nordmazedonischen Minister für Kultur, Tourismus, Sport und Jugend, Sedat Sulejmani, bekräftigt.
Kunst & Kultur – Im Anschluss an das positive Klima, das sich während des Dreiergesprächs in Prespa zur Einreichung einer gemeinsamen Kandidatur für die Aufnahme der Region Prespa in die UNESCO-Welterbeliste entwickelt hatte, wurden in den Gesprächen auch die Möglichkeiten zur Entwicklung neuer gemeinsamer Initiativen und zur Stärkung der kulturellen Beziehungen zwischen den drei Ländern hervorgehoben.
Restaurierung der St.-Georgs-Kirche in Kurbinovo
Ein besonderer Ausdruck der Zusammenarbeit zwischen Griechenland und Nordmazedonien war die Einweihung der byzantinischen St.-Georgs-Kirche in Kourbinovo durch die beiden Kulturminister nach Abschluss der Konservierungs- und Restaurierungsarbeiten an ihren Fresken durch das Europäische Zentrum für byzantinische und nachbyzantinische Denkmäler (ECBPM) mit finanzieller Unterstützung des griechischen Kulturministeriums. Dies unterstreicht die Bedeutung der transnationalen Zusammenarbeit für die Rettung und Förderung von Denkmälern mit besonderem historischen und künstlerischen Wert.
Die Kulturminister Griechenlands und Nordmazedoniens reisten nach Kurbinovo anlässlich der Fertigstellung und Präsentation des Konservierungs- und Restaurierungsprojekts der Fresken in der byzantinischen St.-Georgs-Kirche. Das Projekt wurde vom Europäischen Zentrum für byzantinische und nachbyzantinische Denkmäler mitfinanziert vom griechischen Kulturministerium durchgeführt. Die Rettung dieses Denkmals von außergewöhnlichem künstlerischem und historischem Wert unterstrich das Potenzial der kulturellen Zusammenarbeit als Mittel zur Annäherung der beiden Länder.
Im Jahr 2021 unterzeichnete das Europäische Zentrum für byzantinische und nachbyzantinische Denkmäler (ECBM) eine Absichtserklärung mit dem Kulturministerium Nordmazedoniens zur Konservierung der Fresken. Daraufhin erstellten die Restauratoren des ECBM eine Fachstudie, um die Schäden an der Malerei systematisch zu dokumentieren und geeignete Maßnahmen auf Grundlage moderner wissenschaftlicher Konservierungsmethoden zu planen. Das Projekt wurde in zwei Phasen (2023 und 2024) umgesetzt und unterstreicht die Bedeutung der wissenschaftlichen Zusammenarbeit beider Länder für den Schutz des byzantinischen Kulturerbes. Parallel dazu wurde eine Studie zur Konservierung der Außenmalereien erstellt, die 2026 in Angriff genommen wurde. Die gesamten Arbeiten wurden im September desselben Jahres abgeschlossen, sodass das Denkmal restauriert werden konnte. Während des gesamten Projekts bestand eine enge Zusammenarbeit mit dem Institut für den Schutz von Kulturdenkmälern und Museen in Bitola.
Die beiden Kulturminister tauschten sich über die weitere Stärkung der Zusammenarbeit im Kulturbereich, den Schutz des gemeinsamen Kulturerbes und die Entwicklung neuer, transnationaler Initiativen aus. In einer Region, in der Geschichte und Kultur die Völker seit jeher verbinden, unterstreicht dieses Projekt die Bedeutung der Kultur für den Aufbau von Vertrauen, die Aufrechterhaltung offener Kommunikationswege und die Stärkung guter nachbarschaftlicher Beziehungen. Der Abschluss des Projekts ist nicht nur ein bedeutender Erfolg im Bereich des Kulturerbes, sondern auch ein konkretes Beispiel für die Möglichkeiten der Zusammenarbeit zwischen Griechenland und Nordmazedonien.
Die byzantinische St.-Georgs-Kirche in Kourbinovo, nahe der Region Prespa in Nordmazedonien, zählt zu den bedeutendsten Denkmälern byzantinischer Kunst auf dem Balkan. Laut ihrer Gründungsurkunde stammt sie aus dem Jahr 1191 und ist insbesondere für ihre Fresken von außergewöhnlichem künstlerischem Wert bekannt. Ihre ikonografische Ausstattung ist ein hervorragendes Beispiel byzantinischer Monumentalmalerei der Komnenenzeit (12. Jahrhundert) und zeichnet sich durch ausdrucksstarke Formen, leuchtende Farben und eine Fülle ikonografischer Themen aus. Die einschiffige Kirche besticht durch ihre schlichte äußere Architektur, die einen starken Kontrast zum Reichtum der Fresken im Inneren bildet. Diese zeigen Szenen aus dem Leben Christi und der Jungfrau Maria, Heilige und Geistliche mit besonders ausdrucksstarken Bewegungen, harmonischen Proportionen und einer eindrucksvollen Darstellung der Gewänder. Eine besondere Stellung nimmt die Darstellung der Verkündigung in der Apsis des Heiligtums ein, die zu den bedeutendsten Werken byzantinischer Monumentalmalerei zählt. Besonders bekannt ist in der byzantinischen Kunst die spezifische Darstellung des Erzengels Gabriel. Die Kirche scheint im 17. Jahrhundert verlassen worden zu sein und erlangte im 19. Jahrhundert wieder Beachtung. Ihr kultureller Wert reicht weit über die geografischen Grenzen der Region hinaus, da sie ein wichtiges Element des gemeinsamen Kulturerbes des Balkans darstellt. Seit 2020 steht sie auf der Tentativliste des UNESCO-Welterbes.
Der Abschluss des Projekts unterstreicht die Bedeutung der wissenschaftlichen Dokumentation und der transnationalen Zusammenarbeit für den Schutz und die Erhaltung von Denkmälern mit besonderem historischen und künstlerischen Wert und trägt gleichzeitig zur Bewahrung des gemeinsamen kulturellen Erbes der gesamten Balkanregion bei.
Bei der Enthüllung des Denkmals wurden die beiden Minister begleitet vom griechischen Botschafter in Nordmazedonien, Yiannis Maloukos, der griechischen Generalkonsulin in Monastir, Despina Ipioti, dem Botschafter der Europäischen Union in Nordmazedonien, Michalis Rokas, dem Leiter des Teams für Nordmazedonien in der Generaldirektion Erweiterung und Östliche Nachbarschaftspolitik (GD ENEST) der Europäischen Kommission, Frederick Swinnen, der Generalsekretärin für Kultur, Olympia Vikatou, dem Präsidenten des Nationalen Zentrums zum Schutz des kulturellen Erbes der Republik Mazedonien, Prof. Taxiarchis Kollias, der Direktorin des Nationalen Zentrums zum Schutz des kulturellen Erbes der Republik Mazedonien, Flora Karagianni, sowie Beamten der beiden Delegationen.
Zusammenarbeit zwischen der albanischen Kulturministerin Lina Mendoni und dem Minister für Tourismus, Kultur und Sport, Blendi Gonxhja
Die Stärkung der bilateralen kulturellen Zusammenarbeit zwischen Griechenland und Albanien, die Vertiefung der kulturellen Beziehungen beider Länder und die Entwicklung gemeinsamer Projekte und Synergien standen im Mittelpunkt des Treffens zwischen der griechischen Kulturministerin Lina Mendoni und ihrem albanischen Amtskollegen. Besonderes Augenmerk lag auf der Aussicht auf die Unterzeichnung eines Abkommens zur Bekämpfung des illegalen Handels und zur Rückführung von Kulturgütern in ihre Herkunftsländer sowie auf der Wiederaufnahme des 2021 unterzeichneten Kooperationsmemorandums zu Fragen der Restaurierung und Konservierung von Denkmälern. Dies umfasst die Restaurierung der Fresken in der byzantinischen Kirche Agios Nikolaos in Mesopotamien mit Unterstützung des Europäischen Zentrums für byzantinische und nachbyzantinische Denkmäler und mit finanzieller Förderung des griechischen Kulturministeriums. Hinsichtlich der Förderung byzantinischer Kunstwerke erklärte die albanische Seite, dass die Möglichkeit der Errichtung eines byzantinischen Museums in Südalbanien geprüft werde und bat um die Unterstützung Griechenlands mit seiner Erfahrung und seinem Know-how, um byzantinische Reliquien aus der gesamten Region beherbergen zu können.
Im Rahmen des Know-how-Austauschs wurden die Möglichkeiten einer Zusammenarbeit mit dem griechischen Kulturministerium zur Organisation von Seminaren und Bildungsveranstaltungen im Bereich der Denkmalpflege erörtert. Im Mittelpunkt standen die moderne Kultur, aber auch die Möglichkeiten gemeinsamer Aktivitäten in Bereichen zeitgenössischer Kunst. Griechenland nimmt in diesem Jahr erstmals über die Griechische Buch- und Kulturstiftung an der Internationalen Buchmesse in Tirana im nächsten Monat teil. Auch die Restaurierung des Faik-Hauses in Konitsa, das vom griechischen Kulturministerium als denkmalgeschützt eingestuft wurde, war Thema der Gespräche. Die Restaurierung wurde bereits von der Direktion für die Restaurierung byzantinischer und nachbyzantinischer Denkmäler des Kulturministeriums eingeleitet. (opm)
Λίνα Μενδώνη: Η πολιτιστική συνεργασία ενισχύει τις διμερείς σχέσεις της Ελλάδας με την Αλβανία και τη Β. Μακεδονία
Η κοινή βούληση Ελλάδας – Αλβανίας – Βόρειας Μακεδονίας να ενισχύσουν περαιτέρω τη συνεργασία τους, για την προστασία και ανάδειξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και στους τομείς της εκπαίδευσης των επαγγελματιών του πολιτισμού και της σύγχρονης δημιουργίας, επιβεβαιώθηκε στις διμερείς επαφές της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τους ομολόγους της, τον Υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας Blendi Gonxhja και τον Υπουργό Πολιτισμού, Τουρισμού, Αθλητισμού και Νεότητας της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας Sedat Sulejmani. Σε συνέχεια του θετικού κλίματος που διαμορφώθηκε, κατά την τριμερή συνάντηση Prespa Meeting, με στόχο την υποβολή κοινής υποψηφιότητας για την εγγραφή της περιοχής των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, οι συναντήσεις ανέδειξαν και τις δυνατότητες ανάπτυξης νέων κοινών πρωτοβουλιών και ενίσχυσης των πολιτιστικών δεσμών μεταξύ των τριών χωρών.
Απόδοση του Ιερού Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο
Ιδιαίτερη έκφραση της συνεργασίας Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας αποτέλεσε η απόδοση από τους δύο Υπουργούς Πολιτισμού του Βυζαντινού Ναού του Αγίου Γεωργίου, στο Κουρμπίνοβο, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης των τοιχογραφιών του, από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜΜ) με χρηματοδότηση από το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού, επισφραγίζοντας τη σημασία της διακρατικής συνεργασίας για τη διάσωση και ανάδειξη μνημείων με ξεχωριστή ιστορική και καλλιτεχνική αξία.
Οι Υπουργοί Πολιτισμού της Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας μετέβησαν στο Κουρμπίνοβο, με αφορμή την ολοκλήρωση και απόδοση του έργου συντήρησης και αποκατάστασης του τοιχογραφικού διακόσμου του βυζαντινού Ναού του Αγίου Γεωργίου, από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών Μεταβυζαντινών Μνημείων, με τη συγχρηματοδότηση του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού. Η διάσωση του μνημείου, εξαιρετικής καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας, ανέδειξε τη δυναμική της πολιτιστικής συνεργασίας ως μέσο προσέγγισης των δύο χωρών.
Το 2021, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜΜ) υπέγραψε Μνημόνιο Συνεργασίας με το Υπουργείο Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας, με αντικείμενο τη συντήρηση των τοιχογραφιών. Ακολούθησε η εκπόνηση εξειδικευμένης μελέτης από τους συντηρητές του ΕΚΕΒΥΜΜ, με στόχο τη συστηματική τεκμηρίωση της παθολογίας και των φθορών του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και τον σχεδιασμό των κατάλληλων επεμβάσεων βάσει σύγχρονων επιστημονικών μεθόδων συντήρησης. Το έργο υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις, το 2023 και το 2024, αναδεικνύοντας τον ρόλο της επιστημονικής συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών στην προστασία της βυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράλληλα, εκπονήθηκε μελέτη για τη συντήρηση των εξωτερικών τοιχογραφιών, που υλοποιήθηκε το 2026. Το σύνολο των εργασιών ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, επιτρέποντας την απόδοση του μνημείου. Καθ‘ όλη τη διάρκεια του έργου υπήρξε στενή συνεργασία με το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων και Μουσείων, στα Μπίτολα.
Οι δύο Υπουργοί Πολιτισμού είχαν την ευκαιρία να ανταλλάξουν απόψεις σχετικά με την περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού, την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών, με διακρατικό χαρακτήρα. Σε μια περιοχή όπου η ιστορία και ο πολιτισμός συνδέουν διαχρονικά τους λαούς, το συγκεκριμένο έργο αναδεικνύει τον ρόλο του πολιτισμού στην οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης, στη διατήρηση ανοικτών διαύλων επικοινωνίας και στην ενίσχυση της καλής γειτονίας. Η ολοκλήρωση του έργου αποτελεί όχι μόνο ένα σημαντικό επίτευγμα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και ένα απτό παράδειγμα των δυνατοτήτων που προσφέρει η συνεργασία Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο, κοντά στην περιοχή των Πρεσπών, στη Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής τέχνης, στα Βαλκάνια. Χρονολογείται στο 1191, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του, και είναι ιδιαίτερα γνωστός για τις εξαιρετικής καλλιτεχνικής αξίας τοιχογραφίες του. Ο εικονογραφικός του διάκοσμος συνιστά εξαίρετο δείγμα της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής, της εποχής των Κομνηνών Αυτοκρατόρων (12ος αι.), διακρινόμενο για την εκφραστικότητα των μορφών, τη ζωντάνια των χρωμάτων και τον πλούτο των εικονογραφικών θεμάτων. Ο ναός είναι μονόχωρος και διακρίνεται για την εξωτερική αρχιτεκτονική του λιτότητα, σε αντίθεση με τον πλούτο, υψηλής βυζαντινής τέχνης, των τοιχογραφιών, στο εσωτερικό του. Απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, αγίους και εκκλησιαστικές μορφές, με ιδιαίτερα εκφραστικές κινήσεις, επιμήκεις αναλογίες και εντυπωσιακή απόδοση των ενδυμάτων. Ξεχωριστή θέση κατέχει η παράσταση του Ευαγγελισμού στην αψίδα του ιερού, η οποία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες δημιουργίες της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής. Ιδιαίτερα γνωστή στη Βυζαντινή Τέχνη είναι η συγκεκριμένη απόδοση της μορφής του Αρχαγγέλου Γαβριήλ. Ο ναός φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε κατά τον 17ο αιώνα και επανήλθε στο ενδιαφέρον κατά τον 19ο αιώνα. Η πολιτιστική του αξία υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια της περιοχής, καθώς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς των Βαλκανίων. Από το 2020 περιλαμβάνεται στον Ενδεικτικό Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η ολοκλήρωση του έργου αναδεικνύει τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της διακρατικής συνεργασίας για την προστασία και τη διατήρηση μνημείων με ιδιαίτερη ιστορική και καλλιτεχνική αξία, συμβάλλοντας παράλληλα στη διαφύλαξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής των Βαλκανίων.
Στην απόδοση του μνημείου, τους δύο Υπουργούς συνόδευαν ο Πρέσβης της Ελλάδας στη Βόρεια Μακεδονία Γιάννης Μαλούκος, η Γενική Πρόξενος της Ελλάδας στο Μοναστήρι Δέσποινα Ηπιώτη, ο Πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Βόρεια Μακεδονία Μιχάλης Ρόκας, o επικεφαλής της Ομάδας για τη Βόρεια Μακεδονία στη Γενική Διεύθυνση Διεύρυνσης και Ανατολικής Γειτονίας (DG ENEST) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Frederick Swinnen, η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο Πρόεδρος του ΕΚΕΒΥΜΜ καθ. Ταξιάρχης Κόλλιας, η Διευθύντρια του ΕΚΕΒΥΜΜ Φλώρα Καραγιάννη, καθώς και υπηρεσιακά στελέχη από τις δύο αντιπροσωπείες.
Συνεργασία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη με τον Υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας, Blendi Gonxhja
Η ενίσχυση της διμερούς πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας και Αλβανίας, η σύσφιξη των πολιτιστικών δεσμών των δύο χωρών και η ανάπτυξη κοινών δράσεων και συνεργειών βρέθηκαν στο επίκεντρο της συνάντησης της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τον Αλβανό ομόλογό της. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην προοπτική υπογραφής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης και τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, καθώς και στην επανενεργοποίηση του Μνημονίου Συνεργασίας που είχε υπογραφεί, το 2021, από τις δύο χώρες για θέματα αποκατάστασης και συντήρησης μνημείων. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η αποκατάσταση του τοιχογραφικού διακόσμου στον βυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο, με τη συνδρομή του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων και με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας. Όσον αφορά στην ανάδειξη των βυζαντινών έργων τέχνης, αλβανική πλευρά δήλωσε ότι εξετάζεται η προοπτική δημιουργίας Βυζαντινού Μουσείου, στη Νότια Αλβανία, ζητώντας τη συνδρομή της εμπειρίας και της τεχνογνωσίας της Ελλάδας, προκειμένου να φιλοξενήσει βυζαντινά κειμήλια της ευρύτερης περιοχής.
Στο πλαίσιο της ανταλλαγής τεχνογνωσίας, συζητήθηκαν οι δυνατότητες ανάπτυξης συνεργασίας με το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας για τη διοργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών δράσεων στον τομέα της συντήρησης αρχαιοτήτων. Στο επίκεντρο βρέθηκε ο σύγχρονος πολιτισμός, αλλά και οι δυνατότητες ανάπτυξης κοινών δράσεων σε τομείς της σύγχρονης δημιουργίας. Για πρώτη φορά φέτος συμμετέχει η Ελλάδα, διά του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού, στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στα Τίρανα, τον επόμενο μήνα. Συζητήθηκε, επίσης, η αποκατάσταση της Οικίας Φαΐκ στην Κόνιτσα, η οποία έχει χαρακτηριστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, ως διατηρητέο μνημείο. Η αποκατάσταση του μνημείου έχει ήδη δρομολογηθεί από την Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ΥΠΠΟ.
